Cải cách thủ tục hành chính: Đừng để "giấy phép con" hồi sinh từ kẽ hở thực thi

Cải cách thủ tục hành chính không chỉ nằm ở việc cắt giảm văn bản, mà cốt lõi là xóa bỏ tư duy “xin - cho” và triệt tiêu chi phí không chính thức cho doanh nghiệp.

Việc Chính phủ ban hành đồng loạt 8 nghị quyết về cắt giảm, phân cấp và đơn giản hóa thủ tục hành chính (TTHC) cùng điều kiện kinh doanh là một tín hiệu mạnh mẽ về quyết tâm chính trị. Tuy nhiên, lịch sử cải cách cho thấy, khoảng cách từ văn bản đến thực tiễn thường là nơi nảy sinh những “biến thể” gây khó dễ cho người dân và doanh nghiệp.

Khi những con số không chỉ là kỹ thuật

Nhìn vào quy mô: sửa đổi 163 văn bản quy phạm pháp luật, bãi bỏ 184 thủ tục hành chính và 890 điều kiện kinh doanh. Đây không đơn thuần là những con số thống kê khô khan. Trong thực tế vận hành, mỗi thủ tục bị xóa bỏ nghĩa là một lần doanh nghiệp không phải chờ đợi, một khoản chi phí tuân thủ được tiết kiệm và quan trọng nhất là triệt tiêu một nguy cơ nhũng nhiễu.

Khi những điều kiện kinh doanh phi lý được gỡ bỏ, Nhà nước đang trả lại không gian sáng tạo và quyền tự do kinh doanh cho thị trường theo đúng tinh thần Hiến pháp. Cải cách TTHC lúc này không còn là việc “bớt vài tờ giấy”, mà là tái định nghĩa mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân: Nhà nước kiến tạo khuôn khổ, kiểm soát rủi ro, còn người dân được làm tất cả những gì pháp luật không cấm.

“Điểm nghẽn” nằm ở tư duy thực thi và chi phí không chính thức

Một thực trạng đáng báo động là tình trạng “cải cách trên giấy, ách tắc ngoài thực tế”. Không hiếm trường hợp thủ tục đã được tuyên bố đơn giản hóa, nhưng khi xuống cơ sở, cán bộ lại yêu cầu bổ sung các loại giấy tờ “tự chế” hoặc mọc lên các hình thức thẩm định tương tự dưới một cái tên khác.

Dữ liệu từ Báo cáo PCI 2024 (do VCCI công bố năm 2025) đã đưa ra lời cảnh báo nghiêm trọng: chi phí không chính thức đang có dấu hiệu quay trở lại. Cụ thể:

• Gần 37% doanh nghiệp cho biết phải chi trả chi phí không chính thức (tăng so với mức 33% năm 2023).
• Trong lĩnh vực cấp phép kinh doanh có điều kiện, tỷ lệ này lên tới gần 55%.
• Thủ tục đất đai ghi nhận mức 50%, tăng mạnh từ 38% của năm trước.
• Hoạt động thanh tra, kiểm tra tăng vọt từ 16% lên 28%.

Điều này chứng minh rằng nếu quyền tùy nghi của cán bộ thực thi còn quá lớn và quy định mập mờ, thì dù có bãi bỏ bao nhiêu thủ tục, chi phí ngầm vẫn sẽ tồn tại. Khi đó, rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp thậm chí còn cao hơn vì họ không biết phải tuân theo văn bản hay tuân theo “ý chí” của người duyệt hồ sơ.

Chiến lược chuyển dịch: Từ “Tiền kiểm” sang “Hậu kiểm” thông minh

Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo rà soát gắt gao các lĩnh vực “nóng” như phòng cháy chữa cháy, xây dựng, môi trường và khu công nghiệp. Đây là những mảng mà doanh nghiệp thường xuyên phản ánh về sự đa tầng nấc và rủi ro ách tắc. Một ngày chậm cấp phép không chỉ là thời gian, mà là chi phí vốn và chi phí cơ hội bị mất đi.

Để cải cách thực chất, chúng ta cần một cuộc cách mạng về phương pháp quản lý:

1. Thay thế tiền kiểm nặng nề bằng hậu kiểm thông minh: Không còn giữ khư khư các loại giấy phép đầu vào, thay vào đó là quản lý bằng tiêu chuẩn, dữ liệu và trách nhiệm giải trình.
2. Số hóa thực chất: Chấm dứt tình trạng “số hóa nửa vời” khi người dân nộp hồ sơ online nhưng vẫn bị yêu cầu nộp bản giấy để đối chiếu.
3. Thiết lập bộ lọc 3 câu hỏi cho mỗi thủ tục: (1) Có căn cứ pháp luật không? (2) Có thực sự cần thiết để bảo vệ lợi ích công cộng? (3) Chi phí tuân thủ có tương xứng với lợi ích quản lý? Nếu một trong ba câu trả lời là “Không”, thủ tục đó phải bị loại bỏ ngay lập tức.

Kỷ luật pháp lý: Thước đo cuối cùng của niềm tin

Cải cách không có nghĩa là buông lỏng. Khi cửa vào thị trường thông thoáng hơn, kỷ cương trong quản lý phải mạnh hơn. Những hành vi gian dối hoặc xâm phạm lợi ích công cộng phải bị xử lý nghiêm minh hơn để bù đắp cho việc giảm bớt các rào cản hành chính.

Quan trọng nhất, cần một cơ chế giám sát thực thi quyết liệt. Danh mục thủ tục đã bãi bỏ phải được niêm yết công khai. Bất kỳ cán bộ nào vẫn yêu cầu nộp giấy tờ đã bị bãi bỏ, hoặc tự đặt thêm điều kiện ngoài quy định, phải bị xem xét kỷ luật nghiêm khắc.

Một nền hành chính pháp quyền không được đo bằng số lượng văn bản cải cách, mà bằng trải nghiệm thực tế của người dân: Hồ sơ có đúng hạn không? Hướng dẫn có rõ ràng không? Có phát sinh chi phí không chính thức không? Đó mới là những “chỉ số cải cách” có sức thuyết phục nhất.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Lời kết: Việc bãi bỏ hàng trăm thủ tục là bước đi đúng, nhưng cuộc chiến chống lại “giấy phép con” và tư duy cũ là một hành trình dài. Đây không chỉ là nhiệm vụ hành chính, mà là phép thử về một Nhà nước liêm chính, phục vụ, đặt quyền lợi hợp pháp của người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.

Theo bạn, rào cản lớn nhất hiện nay khi làm thủ tục hành chính tại địa phương là gì? Hãy chia sẻ trải nghiệm của bạn để cùng đóng góp cho một môi trường kinh doanh minh bạch hơn.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao việc bãi bỏ “giấy phép con” lại quan trọng đối với doanh nghiệp?Vì giấy phép con thường tạo ra rào cản gia nhập thị trường, tăng chi phí tuân thủ và là kẽ hở cho việc phát sinh chi phí không chính thức (nhũng nhiễu) trong quá trình xin-cho.

Sự khác biệt giữa quản lý “tiền kiểm” và “hậu kiểm” là gì?Tiền kiểm yêu cầu doanh nghiệp phải có đủ giấy phép, điều kiện trước khi hoạt động (gây chậm trễ). Hậu kiểm cho phép hoạt động dựa trên cam kết tiêu chuẩn, sau đó cơ quan chức năng kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm nếu vi phạm.

Làm thế nào để giám sát việc thực thi cắt giảm thủ tục hành chính tại cơ sở?Cần công khai danh mục thủ tục đã bãi bỏ trên cổng dịch vụ công, thiết lập kênh phản ánh trực tiếp từ doanh nghiệp và áp dụng chế tài kỷ luật nghiêm đối với cán bộ yêu cầu giấy tờ ngoài quy định.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc bãi bỏ “giấy phép con” lại quan trọng đối với doanh nghiệp?

Vì giấy phép con thường tạo ra rào cản gia nhập thị trường, tăng chi phí tuân thủ và là kẽ hở cho việc phát sinh chi phí không chính thức (nhũng nhiễu) trong quá trình xin-cho.

Sự khác biệt giữa quản lý “tiền kiểm” và “hậu kiểm” là gì?

Tiền kiểm yêu cầu doanh nghiệp phải có đủ giấy phép, điều kiện trước khi hoạt động (gây chậm trễ). Hậu kiểm cho phép hoạt động dựa trên cam kết tiêu chuẩn, sau đó cơ quan chức năng kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm nếu vi phạm.

Làm thế nào để giám sát việc thực thi cắt giảm thủ tục hành chính tại cơ sở?

Cần công khai danh mục thủ tục đã bãi bỏ trên cổng dịch vụ công, thiết lập kênh phản ánh trực tiếp từ doanh nghiệp và áp dụng chế tài kỷ luật nghiêm đối với cán bộ yêu cầu giấy tờ ngoài quy định.